วิธีตรวจสอบรองเท้า ESD ใช้งานไปนาน ๆ แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่ายังป้องกันไฟฟ้าสถิตได้อยู่?
คำถามนี้ไม่ควรตอบจากการมองว่า “พื้นรองเท้ายังไม่ขาด” หรือ “รองเท้ายังดูใหม่” เพียงอย่างเดียว เพราะหน้าที่สำคัญของ รองเท้า ESD คือช่วยสร้างเส้นทางสำหรับระบายประจุไฟฟ้าสถิตจากร่างกายผ่านรองเท้าและระบบพื้นไปยังกราวด์
ดังนั้น แม้รองเท้าจะดูปกติดี แต่ค่าความต้านทานทางไฟฟ้าอาจเปลี่ยนไปจากการใช้งาน สภาพแวดล้อม การสัมผัสระหว่างเท้า-ถุงเท้า-รองเท้า หรือการทำงานร่วมกับพื้น ESD
วิธีที่เหมาะสมที่สุดจึงเป็น การตรวจสภาพร่วมกับการวัดค่าทางไฟฟ้าตาม ESD Control Program ของสถานประกอบการ
IEC 61340-4-3:2017 ระบุวิธีการวัดความต้านทานทางไฟฟ้าของรองเท้าที่ใช้ควบคุมศักย์ไฟฟ้าสถิตบนบุคคล และสามารถใช้ได้ทั้งกับรองเท้าใหม่และการตรวจรองเท้าที่กำลังใช้งานเป็นระยะ ๆ
ตรวจรองเท้า ESD ว่ายังใช้ได้อย่างไร?
การดูว่ารองเท้า ESD ยังใช้งานได้หรือไม่ ไม่ควรดูจากอายุหรือสภาพภายนอกอย่างเดียว
วิธีตรวจที่เหมาะสมคือ
- ตรวจสภาพพื้นรองเท้าและชิ้นส่วนของรองเท้า
- ตรวจว่ามีสิ่งสกปรกหรือสิ่งแปลกปลอมที่อาจรบกวนเส้นทางการระบายประจุหรือไม่
- สวมรองเท้าตามสภาพการใช้งานจริง
- ใช้ ESD Footwear Tester หรืออุปกรณ์ตามแผน Compliance Verification
- ตรวจเท้าซ้ายและขวาตามระบบทดสอบ
- เปรียบเทียบผลกับค่าที่องค์กรกำหนดไว้ใน ESD Control Program
- หากใช้รองเท้าร่วมกับพื้น ESD เป็นระบบ Personnel Grounding ควรยืนยันด้วยการทดสอบระบบ Person + Footwear + Flooring
ในแนวทาง ANSI/ESD S20.20 สำหรับระบบ footwear/flooring เกณฑ์ที่ใช้อ้างอิงคือความต้านทานรวมของบุคคลกับรองเท้าและพื้นต้องต่ำกว่า 1.0 × 10⁹ Ω และระบบต้องควบคุมแรงดันบนร่างกายขณะเดินให้น้อยกว่า 100 V peak โดยต้องผ่านทั้งสองเงื่อนไขเมื่อใช้แนวทางนี้
รองเท้า ESD คืออะไร และทำไมต้องตรวจซ้ำ?
รองเท้า ESD ถูกออกแบบมาเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของระบบควบคุมไฟฟ้าสถิต โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ทำงานกับอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์หรือชิ้นส่วนที่ไวต่อ Electrostatic Discharge
ตัวรองเท้าไม่ได้ทำงานโดด ๆ
เส้นทางการระบายประจุโดยทั่วไปคือ
ร่างกาย → เท้า/ถุงเท้า → รองเท้า ESD → พื้น ESD → Ground
EOS/ESD Association อธิบายว่ารองเท้าและพื้นต้องทำงานร่วมกันเพื่อสร้างเส้นทางต่อเนื่องจากร่างกายลงสู่กราวด์ และการทดสอบว่ารองเท้ากับพื้นทำงานร่วมกันจริงจึงมีความสำคัญ
นี่คือเหตุผลว่าทำไมคำว่า
“ตอนซื้อเป็นรองเท้า ESD”
ไม่ได้หมายความว่า
“ใช้ไปกี่ปีก็ยังผ่านเหมือนเดิม”
แค่ดูว่าพื้นรองเท้าสึกหรือไม่ เพียงพอไหม?
ไม่เพียงพอ
การตรวจด้วยสายตาเป็นเพียงขั้นแรก เช่น
- พื้นรองเท้าแตก
- พื้นล่อน
- พื้นสึกหนัก
- มีน้ำมันหรือสิ่งสกปรกติด
- มีการดัดแปลงรองเท้า
- เปลี่ยนแผ่นรองด้านใน
- รองเท้าเสียรูป
- ส่วนประกอบภายในเสียหาย
หากพบความผิดปกติควรนำรองเท้าออกตรวจเพิ่มเติม
แต่แม้ไม่พบความเสียหายก็ยังไม่สามารถยืนยันคุณสมบัติ ESD ได้ 100% เพราะ IEC 61340-4-3 ใช้ การวัดความต้านทานทางไฟฟ้า เป็นวิธีตรวจคุณสมบัติของรองเท้า และระบุว่าวิธีดังกล่าวสามารถใช้ตรวจรองเท้าที่กำลังใช้งานเป็นระยะได้
7 จุดที่ควรตรวจสอบรองเท้า ESD
| จุดที่ตรวจ | สิ่งที่ควรสังเกต | หากผิดปกติ |
|---|---|---|
| พื้นรองเท้า | สึก แตก ล่อน หรือเสียรูป | หยุดใช้และตรวจเพิ่มเติม |
| ความสะอาด | ฝุ่น น้ำมัน คราบสารต่าง ๆ | ทำความสะอาดตามคำแนะนำ |
| แผ่นรองรองเท้า | มีการเปลี่ยนเป็นรุ่นอื่นหรือไม่ | ตรวจความเข้ากันได้กับระบบ ESD |
| โครงสร้างรองเท้า | แตกหรือเสียหาย | ตรวจซ้ำก่อนใช้ |
| เท้าซ้าย | ผ่าน ESD Tester หรือไม่ | Fail ต้องหาสาเหตุ |
| เท้าขวา | ผ่าน ESD Tester หรือไม่ | Fail ต้องหาสาเหตุ |
| ระบบ Shoe + Floor | ทำงานร่วมกันหรือไม่ | ทดสอบ footwear/flooring system |
วิธีที่ 1 ตรวจด้วย ESD Footwear Tester
สำหรับการตรวจประจำวันในสถานประกอบการ วิธีที่พบได้บ่อยคือการใช้ ESD Footwear Tester หรือ Integrated Tester
ผู้ใช้งานสวมรองเท้าตามปกติ ยืนบนแผ่นทดสอบ และทำการตรวจตามวิธีของเครื่อง
เครื่องบางประเภทสามารถแยกตรวจ
Left Foot
และ
Right Foot
ได้
ระบบที่ใช้แผ่นทดสอบแยกเท้าสามารถตรวจเส้นทางความต้านทานของแต่ละข้าง และหากรองเท้าข้างหนึ่งไม่ผ่าน ก็ไม่ควรถือว่าระบบผ่านทั้งหมด
อย่างไรก็ตาม ค่า Pass/Fail ของเครื่องควรตั้งตาม ESD Control Program และมาตรฐานที่องค์กรเลือกใช้ ไม่ควรนำค่าจากโรงงานอื่นมาตั้งตามกันโดยไม่ตรวจสอบระบบของตัวเอง
ควรตรวจรองเท้า ESD ทุกวันหรือไม่?
ไม่มีคำตอบเดียวสำหรับทุกองค์กรว่า “ต้องวันละครั้ง” โดยไม่ดูแผนควบคุม ESD
หลักที่เหมาะสมกว่าคือองค์กรต้องกำหนด
- วิธีทดสอบ
- ค่า Limit
- ความถี่
- ผู้รับผิดชอบ
- วิธีจัดการเมื่อ Fail
ไว้ใน Compliance Verification Plan
แนวทาง ANSI/ESD S20.20 กำหนดให้ Compliance Verification Program ระบุวิธีทดสอบ ค่า Limit และความถี่ในการตรวจ ขณะที่ในทางปฏิบัติ การตรวจ footwear มักกำหนดเป็นประจำ เช่น ก่อนเข้าสู่พื้นที่ควบคุมหรือรายวันตามแผนขององค์กร
ดังนั้น ประโยคที่เหมาะกว่าคือ
“ตรวจตามความถี่ที่กำหนดใน ESD Control Program และก่อนใช้งานเมื่อองค์กรกำหนด”
ไม่ใช่เปลี่ยนรองเท้าตามจำนวนเดือนเพียงอย่างเดียว
รองเท้า ESD ใช้งานกี่ปีถึงต้องเปลี่ยน?
ไม่ควรกำหนดจากอายุเพียงอย่างเดียวว่า
ครบ 1 ปี = ต้องเปลี่ยน
หรือ
รองเท้ายังไม่ขาด = ยังใช้ต่อได้
เพราะสิ่งที่ต้องการควบคุมจริง ๆ คือ ประสิทธิภาพของระบบ ESD
รองเท้าที่ใช้งานหนักวันละหลายชั่วโมงอาจเสื่อมสภาพเร็วกว่ารองเท้าที่ใช้งานน้อย และรองเท้าที่ดูใหม่ก็อาจ Fail การทดสอบได้
วิธีที่เหมาะสมกว่าคือใช้
สภาพรองเท้า + ประวัติการใช้งาน + ผล Compliance Verification
เป็นเกณฑ์ร่วมกัน
IEC 61340-4-3 รองรับการทดสอบรองเท้าที่ใช้งานอยู่เป็นระยะ จึงสามารถใช้ผลการวัดเป็นข้อมูลประกอบการตัดสินใจได้ดีกว่าดูเพียงอายุของรองเท้า
ทำไมรองเท้า ESD บางครั้งตรวจไม่ผ่าน ทั้งที่ไม่ได้เสีย?
นี่เป็นกรณีที่เกิดขึ้นได้
เส้นทางไฟฟ้าของระบบไม่ได้มีเพียงพื้นรองเท้า แต่ยังเกี่ยวข้องกับ
ผิวหนัง + ความชื้น + ถุงเท้า + ด้านในรองเท้า + พื้นรองเท้า
EOS/ESD Association ระบุว่าสภาพอากาศแห้งหรือความชื้นต่ำอาจทำให้ใช้เวลานานขึ้นกว่าจะเกิดเส้นทางนำไฟฟ้าที่เหมาะสมระหว่างเท้า ถุงเท้า และพื้นรองเท้าด้านใน และผู้ใช้บางรายอาจไม่ผ่านทันทีหลังใส่รองเท้า
ดังนั้น ถ้าเครื่องขึ้น FAIL ไม่ควรสรุปทันทีว่า
รองเท้าเสียแน่นอน
แต่ก็ควร หยุดใช้งานในกระบวนการที่ต้องควบคุม ESD จนกว่าจะหาสาเหตุและผ่านตามขั้นตอนขององค์กร
รองเท้า ESD Fail ควรตรวจอะไรบ้าง?
ลองตรวจตามลำดับนี้
1. ตรวจว่าสวมรองเท้าถูกต้องหรือไม่
รองเท้าต้องสวมเต็มเท้าและอยู่ในสภาพการใช้งานจริง
2. ตรวจเท้าซ้ายและขวา
หากระบบทดสอบรองรับ ให้ดูว่า Fail เพียงข้างเดียวหรือทั้งสองข้าง
3. ตรวจสภาพพื้นรองเท้า
มองหารอยแตก ล่อน สึก หรือสิ่งปนเปื้อน
4. ตรวจแผ่นรองรองเท้า
หากมีการเปลี่ยน Insole ควรตรวจว่าวัสดุใหม่มีผลต่อเส้นทางทางไฟฟ้าหรือไม่
5. ตรวจสภาพแวดล้อม
ความชื้นและสภาพเท้าอาจมีผลต่อค่าที่วัดในระบบ person-footwear
6. ทดสอบซ้ำตาม Procedure
อย่าเปลี่ยนวิธีทดสอบเองเพื่อให้ได้คำว่า PASS
7. หาก Fail ต่อเนื่อง ให้แยกรองเท้า
ส่งให้ผู้รับผิดชอบ ESD ตรวจด้วยวิธีที่องค์กรกำหนด ก่อนอนุญาตกลับเข้าสู่พื้นที่ EPA
รองเท้า ESD ต้องใช้คู่กับพื้น ESD หรือไม่?
หากใช้รองเท้าเป็น Personnel Grounding System สำหรับพนักงานที่เคลื่อนที่ พื้นที่ทำงานและรองเท้าต้องถูกพิจารณาเป็นระบบร่วมกัน
การมีรองเท้า ESD เพียงอย่างเดียวไม่สามารถยืนยันได้ว่าร่างกายจะถูกระบายประจุอย่างเหมาะสมในทุกพื้นผิว
EOS/ESD Association อธิบายว่าการยืนยัน footwear/flooring system ควรตรวจทั้ง
System Resistance
และ
Body Voltage ขณะเดิน
เพราะรองเท้าและพื้นแต่ละชนิดสามารถมีพฤติกรรมเมื่อใช้งานร่วมกันต่างกัน แม้ว่าคุณสมบัติของแต่ละชิ้นเมื่อทดสอบแยกจะดูเหมาะสมก็ตาม
ตาราง ESD Shoe Test แต่ละแบบตรวจอะไร?
| วิธีตรวจ | ตรวจอะไร | เหมาะกับ |
|---|---|---|
| Visual Inspection | สภาพกายภาพ | ตรวจเบื้องต้น |
| Footwear Tester | Person + Footwear | Compliance Verification ประจำ |
| Footwear Resistance Test | ความต้านทานของรองเท้า | Qualification / Periodic Test |
| Person-Footwear-Floor Test | ความต้านทานของระบบ | ตรวจระบบ Grounding |
| Walking Voltage Test | แรงดันบนร่างกายขณะเคลื่อนที่ | ยืนยันประสิทธิภาพระบบ |
IEC 61340-4-3:2017 ระบุวิธีวัดความต้านทานของ footwear โดยตรง ส่วน ANSI/ESD STM97.1 และ STM97.2 ใช้ประเมิน footwear/flooring ร่วมกับบุคคลในด้าน system resistance และ body voltage ตามลำดับ
ค่าความต้านทานเท่าไหร่ถึงถือว่าผ่าน?
คำถามนี้ต้องระวัง เพราะคำว่า “รองเท้า ESD ต้องมีค่ากี่โอห์ม” ไม่ควรตอบด้วยตัวเลขเดียวโดยไม่บอกวิธีทดสอบ
ค่าที่วัดจาก
- รองเท้าเพียงอย่างเดียว
- Person + Footwear
- Person + Footwear + Flooring
เป็นคนละการทดสอบและไม่ควรนำมาเทียบกันตรง ๆ
หากองค์กรใช้แนวทาง ANSI/ESD S20.20 สำหรับ footwear/flooring personnel grounding system ค่าความต้านทานรวมของระบบต้องต่ำกว่า 1.0 × 10⁹ Ω และ walking voltage ต้องต่ำกว่า 100 V peak
ส่วนค่าที่ใช้กับเครื่องตรวจรองเท้าประจำวัน ควรยึดค่าที่องค์กรกำหนดใน Compliance Verification Plan ตามระบบที่ผ่าน Product Qualification แล้ว
รองเท้า ESD กับรองเท้า Antistatic เหมือนกันไหม?
ไม่ควรใช้สองคำนี้แทนกันโดยอัตโนมัติ
คำว่า Antistatic ในรองเท้านิรภัยและคำว่า ESD Control Footwear อาจอ้างอิงข้อกำหนดหรือวัตถุประสงค์ต่างกัน
หากโรงงานต้องควบคุม ESD สำหรับชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ ควรตรวจเอกสารมาตรฐาน ESD ของรุ่นรองเท้า และทำ Product Qualification/Compliance Verification ตามโปรแกรมของโรงงาน
ไม่ควรเห็นเพียงคำว่า “Antistatic” แล้วสรุปว่ารองเท้ารุ่นนั้นเหมาะกับ EPA ทุกประเภท
HowTo: วิธีตรวจสอบรองเท้า ESD ว่ายังใช้งานได้จริง
ขั้นตอนที่ 1 ตรวจสภาพรองเท้า
ตรวจพื้นรองเท้า รอยแตก รอยล่อน การสึก และสิ่งปนเปื้อน หากรองเท้าเสียหายชัดเจนควรแยกออกก่อนทดสอบ
ขั้นตอนที่ 2 ตรวจสิ่งที่ถูกเปลี่ยนภายในรองเท้า
เช็กว่ามีการเปลี่ยนแผ่นรอง Insole หรือดัดแปลงรองเท้าหรือไม่ เพราะอาจเปลี่ยนเส้นทางทางไฟฟ้าของระบบ
ขั้นตอนที่ 3 สวมรองเท้าเหมือนเวลาทำงานจริง
สวมรองเท้า ถุงเท้า และอุปกรณ์อื่นในสภาพเดียวกับที่ใช้เข้าพื้นที่ควบคุม ESD
ขั้นตอนที่ 4 ใช้ ESD Footwear Tester
ยืนบนแผ่นทดสอบและทำตาม Procedure ของเครื่อง ตรวจทั้งเท้าซ้ายและขวาหากอุปกรณ์รองรับ
ขั้นตอนที่ 5 เปรียบเทียบกับ Limit ขององค์กร
ผล PASS/FAIL ต้องอ้างอิง ESD Control Program หรือ Compliance Verification Plan ไม่ควรกำหนดค่าเอง
ขั้นตอนที่ 6 หาก Fail ให้ตรวจหาสาเหตุ
ตรวจรองเท้า ความสะอาด แผ่นรอง การสวมใส่ สภาพเท้า ถุงเท้า และสภาพแวดล้อม ก่อนทำการทดสอบซ้ำตาม Procedure
ขั้นตอนที่ 7 ยืนยันระบบ Footwear + Flooring เมื่อจำเป็น
สำหรับโรงงานที่ใช้ footwear/flooring เป็น Personnel Grounding System ควรมีการ Qualification ระบบรองเท้ากับพื้นด้วยการทดสอบที่เหมาะสม
ขั้นตอนที่ 8 บันทึกผล
เก็บข้อมูล PASS/FAIL วันที่ ผู้ใช้งาน และรองเท้าที่ตรวจ เพื่อช่วยติดตามความผิดปกติและใช้เป็นหลักฐานใน Compliance Verification
Checklist ก่อนอนุญาตให้ใช้รองเท้า ESD ต่อ
- พื้นรองเท้าไม่มีความเสียหายรุนแรง
- ไม่มีการดัดแปลงที่ไม่ได้รับอนุญาต
- Insole เป็นชนิดที่อนุมัติ
- รองเท้าอยู่ในสภาพสะอาดเหมาะสม
- เท้าซ้ายผ่านการตรวจ
- เท้าขวาผ่านการตรวจ
- ผลอยู่ใน Limit ของ ESD Control Program
- มีบันทึกผลตามระบบขององค์กร
- Footwear/Flooring combination ผ่านการ Qualification ตามที่กำหนด
สรุป วิธีดูว่ารองเท้า ESD ยังใช้ได้อยู่หรือไม่
หลักสำคัญมีเพียงประโยคเดียวคือ
“อย่าตัดสินรองเท้า ESD จากหน้าตาหรืออายุอย่างเดียว ต้องวัดและตรวจตาม ESD Control Program”
รองเท้าที่พื้นยังสวยอาจ Fail ได้ ขณะที่รองเท้าที่ใช้งานมาระยะหนึ่งอาจยังผ่านข้อกำหนดหากสภาพและผลการทดสอบยังอยู่ในเกณฑ์
สำหรับการตรวจในสถานประกอบการ ควรใช้
Visual Inspection + ESD Footwear Tester + Compliance Verification
และถ้าใช้รองเท้าร่วมกับพื้นเป็นระบบ Grounding สำหรับบุคลากร ควรประเมิน Person + Footwear + Flooring ด้วย
IEC 61340-4-3 ระบุโดยตรงว่าวิธีวัดความต้านทาน footwear สามารถใช้เป็น periodic test สำหรับรองเท้าที่กำลังใช้งานได้ ขณะที่ IEC 61340-5-1:2024 เป็นข้อกำหนดปัจจุบันสำหรับ ESD Control Program ในการปกป้องอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์จากปรากฏการณ์ไฟฟ้าสถิต
FAQ วิธีตรวจรองเท้า ESD
รองเท้า ESD ต้องตรวจทุกวันไหม?
ความถี่ควรกำหนดอยู่ใน Compliance Verification Plan ขององค์กร โดยต้องมีวิธีทดสอบ ค่า Limit และความถี่ที่ชัดเจน ในหลายสถานประกอบการมีการตรวจ footwear ก่อนใช้งานหรือเป็นรายวัน แต่ควรยึด ESD Control Program ขององค์กรเป็นหลัก
รองเท้า ESD ดูจากพื้นรองเท้าว่ายังใช้ได้ไหม?
ดูได้เพียงสภาพกายภาพ แต่ไม่สามารถยืนยันคุณสมบัติ ESD ได้ ต้องมีการทดสอบค่าทางไฟฟ้าตามวิธีที่กำหนด
รองเท้า ESD ใช้กี่ปี?
ไม่มีอายุเดียวที่เหมาะกับรองเท้าทุกคู่ ควรตัดสินจากสภาพ การใช้งาน และผล Compliance Verification มากกว่าดูจำนวนปีเพียงอย่างเดียว
เครื่อง ESD Tester ขึ้น FAIL แปลว่ารองเท้าเสียหรือไม่?
ยังไม่ควรสรุปทันที ต้องตรวจการสวมใส่ เท้าซ้าย-ขวา ความชื้น ถุงเท้า แผ่นรอง และสภาพรองเท้าร่วมด้วย แต่ไม่ควรใช้งานกับ ESDS จนกว่าจะผ่านขั้นตอนขององค์กร
ถุงเท้ามีผลต่อการตรวจรองเท้า ESD หรือไม่?
ในระบบที่วัดผ่านผู้สวมใส่ สภาพระหว่างผิวหนัง ถุงเท้า และด้านในรองเท้ามีผลต่อเส้นทางไฟฟ้า โดยเฉพาะในสภาพอากาศแห้งหรือช่วงแรกหลังสวมรองเท้า
เปลี่ยนแผ่นรองรองเท้า ESD ได้ไหม?
ควรใช้เฉพาะแผ่นรองที่ผู้ผลิตหรือ ESD Program อนุมัติ เพราะการเปลี่ยนวัสดุภายในรองเท้าอาจเปลี่ยนเส้นทางความต้านทานของระบบ จึงควรทดสอบซ้ำหลังมีการเปลี่ยนแปลง
รองเท้า ESD ต้องใช้กับพื้น ESD ไหม?
หากใช้ footwear/flooring system เป็นระบบ Grounding สำหรับบุคลากร รองเท้าและพื้นต้องได้รับการประเมินร่วมกัน เพราะประสิทธิภาพขึ้นอยู่กับทั้งคู่ ไม่ใช่รองเท้าเพียงอย่างเดียว
รองเท้า ESD ผ่าน Tester แล้วปลอดภัยแน่นอนหรือไม่?
การผ่าน Compliance Verification เป็นหลักฐานว่าระบบผ่านเกณฑ์ที่ตั้งไว้ ณ เวลาทดสอบ แต่การควบคุม ESD ยังต้องพิจารณาพื้น สถานีงาน การ Grounding และองค์ประกอบอื่นของ ESD Control Program ด้วย
👉 ดูรายละเอียด ” รองเท้าเซฟตี้ ” ทั้งหมด
👉 ดูรายละเอียด ” รองเท้า ESD ” ทั้งหมด
👉 สอบถามข้อมูลเพิ่มเติมผ่าน LINE: @158kbakp ได้ทันที
